Alfabet świąteczny

A - jak adwent - w kościele katolickim i innych wyznaniach chrześcijańskich jest to okres obejmujący 4 tygodnie przed Bożym Narodzeniem, gdy obowiązuje zakaz hucznych zabaw. Rozpoczyna się w niedzielę najbliższą dnia św. Andrzeja (30 listopada, popularnie zwany andrzejkami).
B - jak Boże Narodzenie - święto, które w obecnym terminie pojawiło się w kalendarzu chrześcijańskim w IV wieku. Termin świąt związany jest z momentem przesilenia zimowego, to czas oczekiwania na zwycięstwo światła nad ciemnością. Data chrześcijańskiego Bożego Narodzenia została nałożona na datę starszego święta z kręgu kultury rzymskiej, gdzie czczono boga Mitrę. Jego symbolem było słońce, a w dniu 25 grudnia obchodzono bardzo uroczyście święto Narodzin Niezwyciężonego Boga Słońca. W kulturze chrześcijańskiej obrosło w mnóstwo popularnych tradycji związanych z poprzedzającym je adwentem, andrzejkami i wigilią.

C - jak choinka - to drzewko iglaste, najczęściej świerk lub jodła, czasem sosna, albo jego imitacja ze sztucznego trwałego tworzywa, które jest ustawiane i przyozdabiane w mieszkaniach, a także w miejscach publicznych. Pierwszy zachowany opis pochodzi z 1419r., gdy Bractwo Piekarzy z Fryburga ustawiło choinkę, ozdabiając ją piernikami, owocami, orzechami itp. W Polsce zwyczaj stawiania choinki nie jest taki stary, bo przywędrował z Niemiec na przełomie XVIII i XIX, a upowszechnił się dopiero na początku XIX wieku. Tradycyjnie polską choinkę ustawia się i stroi w wigilię, a usuwa przed świętem Matki Boskiej Gromnicznej (2 lutego). W krajach dawnego Związku Radzieckiego jest to obyczaj związany z Nowym Rokiem.

Ć - jak ćwikła - sałatka przyrządzana z ugotowanych buraków ćwikłowych i chrzanu, z dodatkiem octu winnego lub soku z cytryny, cukru i soli. Kuchnia staropolska znała ćwikłę już w XVI wieku, dodawano do niej wówczas sporo kminku – jednej z ulubionych przypraw ówczesnych Polaków.

D - jak dwanaście potraw wieczerzy wigilijnej, choć różnie z tą ilością bywało - w zależności od regionu - ilość dań wynosiła od 9 do 12, ale wszędzie dbano, by na stole pojawiło się wszystko to, co rośnie w polu. Miało to zapewnić urodzaj na kolejny rok.

E - jak europejskie święta. Najbardziej uroczyście obchodzi się wigilię i święta w Polsce i tu obwarowane to jest najliczniejszymi nakazami i zakazami. A jak jest w Europie? W Danii podczas Wigilii je się pieczoną kaczkę, w Austrii - karpia lub kaczkę, w Niemczech - kiełbaski i kartoflaną sałatkę. Dla Francuzów najważniejszy jest świąteczny obiad, którego jednym z dań jest ich ulubiony pasztet z gęsiej wątróbki, a w czasie wigilii jedzą mięso, najchętniej indyka. W Wielkiej Brytanii praktycznie wigilii nie obchodzi się, a w pierwszy dzień świąt na obiad podaje się pieczonego indyka z borówkami. W Holandii i Belgii Wigilia właściwie nie istnieje, a świąteczne posiłki często spożywa się w restauracji w gronie przyjaciół.

F - jak folklor polski. Dzień wigilijny jest szczególnie bogaty we wróżby, obyczaje i rytuały, zróżnicowane w zależności od regionu. Niektóre z nich zachowały się i są przestrzegane do dzisiaj. Jednym z nich jest sposób ozdabiania choinki, bowiem zawieszane na niej ozdoby i smakołyki nie mogą być dobrane przypadkowo. I tak powinny na niej zawisnąć: aniołki jako opiekunowie domu, miodowe pierniki wróżące dostatek na następny rok, jabłka symbolizujące zdrowie i urodę, orzechy zawinięte w złotko lub szyszki pomalowane na złoto i srebrno, które zapewnią dobrobyt, dzwonki oznaczające dobre nowiny i radosne wydarzenia w rodzinie, lampki i bombki chroniące dom przed demonami i ludzką nieżyczliwością, łańcuchy wzmacniające więzi rodzinne. A na czubku choinki powinna znaleźć się gwiazdka, jako pamiątka gwiazdy betlejemskiej i symboliczny znak wskazujący drogę powrotną tym z rodziny, którzy przebywają poza domem.

G - jak Gody, czyli staropolska nazwa świąt Bożego Narodzenia, obejmująca okres od Wigilii do święta Trzech Króli (6 lutego). Wyraz ten oznaczał także okres weselny, świąteczny.

H - jak Herod - jedna z postaci grupy kolędniczej. Razem z nim chodzili diabeł, śmierć, dziad i żołnierze. Odwiedzali domy i odgrywali scenkę, która kończyła się śmiercią króla Heroda i tańcem pozostałych przebierańców, a potem czekali na datki lub drobne dary w postaci smakołyków świątecznych.

I - jak inne kraje - w krajach katolickich pozaeuropejskich panują odmienne zwyczaje związane z wigilią i świętami. W Kolumbii świętują już od 8 grudnia, przystrajają drzewa i krzewy i zawieszają na nich lampiony. Boliwijczycy w Wigilię święcą własnoręcznie wykonane figurki, a potem bawią się całą noc, natomiast Meksykanie święta obchodzą w atmosferze religijnej refleksji. Na Filipinach prze cały okres adwentu przedstawia się szopkę z udziałem aktorów pośród ozdobionych odświętnie ulic i domów.

J - jak jemioła, którą kupujemy przed świętami, by powiesić na drzwiach lub w pokoju pod sufitem, gdzie potem składamy sobie życzenia i całujemy się. Zwyczaj całowania pod jemiołą wywodzi się przypuszczalnie z XVII-wiecznej Anglii. Po każdym pocałunku zrywano jedną kulkę owocu. Wierzono, że ten, komu przypadnie ostatni owoc, otrzyma dar płodności, co wywodzi się jeszcze z czasów celtyckich, gdy jemiołę uważano za lek na wszystkie choroby i panaceum na niepłodność, a kapłani celtyccy uważali lepki sok jemioły za boskie nasienie. Jemioła to jedyna roślina w Polsce, która nie zapuszcza korzeni w ziemi lecz rośnie na drzewach liściastych jako pasożyt. Właśnie teraz, gdy drzewa nie mają liści, można ją dostrzec na topolach, klonach, wierzbach, lipach, a czasem i na drzewach owocowych. Owoce jemioły zaczynają dojrzewać na przełomie jesieni i zimy, są przysmakiem ptaków zimujących w Polsce. Ekstrakt z owoców jemioły jest wykorzystywany przez nas jako lek w chorobach serca i nadciśnieniu, a poza tym uważa się, że jemioła przynosi miłość, szczęście i zdrowie.

K - jak kolęda - to pieśń związana z Bożym Narodzeniem, najstarsze zachowane polskie kolędy pochodzą z pierwszej połowy XV wieku. Praźródłem kolęd były łacińskie hymny gregoriańskie przeznaczone na Boże Narodzenie, które przynieśli w XIII wieku do Polski franciszkanie. Forma kolęd jest zróżnicowana, są wśród nich hymny, chorały, polonezy, marsze, mazurki, a nawet dumki.

L - jak lniany olej - tłuszcz wytłaczany z nasion lnu, zawiera nienasycone kwasy tłuszczowe (linolenowy i linolowy), ten przeznaczony do spożycia podlega bieleniu i odwodnieniu. Dawniej nieodzowny składnik postnej kapusty z grzybami. Można go teraz czasem kupić w sklepach z tzw. zdrową żywnością. Radzę spróbować, bo kapusta przyrządzona na nim ma naprawdę niepowtarzalny smak.

Ł - jak łuska z karpia zjedzonego podczas wieczerzy wigilijnej, która noszona w portfelu przez cały rok, przyciąga do nas pieniądze.

M - jak Święty Mikołaj - wywodzi się najprawdopodobniej od biskupa Miry z Azji Mniejszej, który żył w IV wieku n.e. (znany jest tylko rok jego śmierci - 342r.). W prawosławiu jest patronem Rosji, a także uczonych, żeglarzy, chłopców, pobożnych dziewic, podróżnych i... złodziei. W Polsce w okresie Bożego Narodzenia obdarowuje grzeczne dzieci prezentami.

N - jak Najlepszy Prezent Roku - ten tytuł przyznawany jest w Szwecji już od 1988 roku. Otrzymują go towary znajdujące się na szczycie świątecznych list życzeń. W zeszłym roku był to płaski telewizor, w 2003 – czapki włóczkowe, a w 2002 – książki kucharskie. W tym roku najbardziej pożądanym przez Szwedów prezentem gwiazdkowym – według Szwedzkiego Instytutu Badań Handlu - jest zestaw do gry w pokera, który składa się z talii kart i żetonów. Jest on obiektem pożądania przedgwiazdkowego wielu osób, niezależnie od wieku, wykształcenia czy zainteresowań.

O - jak obfitość jadła i napoju, jak obżarstwo - czyli zjawiska, których nie unikniemy w czasie świąt. Zwyczaj bardzo obfitego jedzenia w czasie świąt wywodzi się z czasów sarmackich i ze specyfiki polskiej kuchni, która – jako ciężka i obfita – niemal prowokowała do obżarstwa. Potrawy były głównie mięsne i mączne, tłuste i bardzo pikantne, nie żałowano, bowiem pieprzu, ni drogiego szafranu. A palący smak potraw gaszono miodem pitnym, winem i piwem. Nasi przodkowie w święta zasiadali do suto zastawionych stołów i pełnych półmisków po długim i skrupulatnie przestrzeganym poście, więc nie dziwi, że prześcigali się w tym, kto zje i wypije więcej. To nieposkromienie w ucztowaniu kończyło się dla wielu "słabowaniem" z przejedzenia, biegunką, zatruciem, a dla niektórych nawet śmiercią z przejedzenia. I - choć już w XVIII wieku Kitowicz stawiał panom jako przykład prawidłowego odżywiania się dietę służby, która cały dzień krząta się głodna, a mimo to jest zdrowsza - to odchudzanie się stało modne dopiero po I wojnie światowej.

P - jak pasterka - to uroczysta msza świąt Bożego Narodzenia, odprawiana o północy z 24 na 25 grudnia, a upamiętniająca przybycie pasterzy do Betlejem.

R - jak rodzina, która nie wybaczy nam zerwania z tradycją i wyjechania np. w góry na świąteczny wypoczynek, ponieważ w Polsce Boże Narodzenie jest nadal świętem typowo rodzinnym.

S - jak szopka - to inscenizacja wydarzeń związanych z Bożym Narodzeniem. Pierwowzorem były średniowieczne misteria grywane obok jasełek, popularnych już od XIII wieku. Pierwsze teksty wykorzystywały dialogi misteryjne, z czasem wzbogacano je o treści świeckie, ludowe pieśni regionalne, fragmenty popularnych utworów, a od przełomu XVIII/XIX wieku - o akcenty polityczne, patriotyczne, często ujęte satyrycznie. Obecnie szopki przedstawiają głównie aktualne wydarzenia społeczne i polityczne.

Ś - jak śledzie (Clupea harengus) - czyli ryby morskie z rodziny śledziowatych, żyjące stadnie. Śledź to podłużna srebrzysta ryba o tłustym mięsie o charakterystycznym smaku, obfitującym w kwasy omega-3, o sporej zawartości witamin A, D i E. W średniowieczu kościół katolicki nakazywał pościć 150 dni w roku, więc śledzie - jako łatwiej dostępne i tanie ryby - miały wielkie "branie". Mimo że dzisiaj jest dużo większy wybór różnych gatunków ryb, śledzie nie utraciły swego miejsca na świątecznym, a zwłaszcza na wigilijnym stole.

T - jak Turoń - postać występująca w obrzędach i widowiskach ludowych w okresie Bożego Narodzenia, to kolędnik przebrany za rogate zwierzę o drewnianym łbie z kłapiącą szczęką.

U - jak uszka - małe pierożki przyrządzane z ciasto cienko rozwałkowanego i pokrajanego na kwadraciki (o boku 2-3cm), w które zawija się farsz i od razu gotuje w dużej ilości wody. Podaje się do rosołów i czystych zup. Uszka to chluba polskiej kuchni, stanowiąca dodatek do tradycyjnego postnego barszczu wigilijnego.

V - jak vigilia - łaciński wyraz oznaczający czuwanie, straż. W formie spolszczonej "wigilia" ma trojakie znaczenie. 1. to dzień poprzedzający inny dzień, jakieś wydarzenie, dzień przed świętem kościelnym, zwłaszcza przed Bożym Narodzeniem. 2. to tradycyjny posiłek wieczorny w dniu poprzedzającym święto Bożego Narodzenia. 3. w starożytnym Rzymie była to część nocy równa 3 godzinom.

W - jak witaminy - to związki organiczne, których organizm ludzki nie może sam wytworzyć (poza wit. D), a które są konieczne ustrojowi do rozwoju i prawidłowego funkcjonowania, odgrywają także ważną rolę w przemianie materii. Człowiek otrzymuje je w pożywieniu, a ich braki prowadzą do wielu groźnych schorzeń. Witaminy zawdzięczają nazwę polskiemu uczonemu Kazimierzowi Funkowi (1884-1967), pracującemu w USA od 1915, który wyodrębnił substancję leczącą chorobę beri-beri i nazwał ją witaminą (od łac. vita – życie), a nazwę przejęły wszystkie języki. Dobrymi źródłami witamin są warzywa i owoce. Warto o tym pamiętać, układając świąteczne menu.

X - jak X-mas - popularny w krajach anglosaskich skrót od wyrazu "Christmas" oznaczającego Boże Narodzenie, gwiazdkę.

Y - jak yeti (z nepalskiego dosł. śnieżny człowiek) - to tajemnicza istota niezbadanego pochodzenia, żyjąca jakoby w Himalajach, tzw. człowiek śniegu. Poza śniegiem, nie ma żadnego związku ze świętami.

Z - jak zwyczaje wigilijne. Dzień wigilijny bogaty jest w zwyczaje i przesądy o magicznej mocy, jak liczne zakazy dotyczące szycia, tkania, przędzenia, robienia szydełkiem i na drutach (zwanego dawniej motaniem). Do dzisiaj przetrwały nieliczne z nich, nadal przestrzega się, by w wigilię nie kłócić się, a przeciwnie - okazywać sobie wzajemnie życzliwość. Do wciąż żywej tradycji należy rodzinne śpiewanie kolęd, chodzenie o północy na pasterkę. Nieodłącznym elementem kolacji wigilijnej - najbardziej ulubionym przez dzieci - jest obdarowywanie się prezentami, które pod choinkę przynosi święty Mikołaj, Gwiazdor lub aniołek.

Ż - jak życzenia. Ich najpopularniejszą formą do tej pory są tradycyjne listy i kartki świąteczne, wysyłane pocztą. Obecnie wiele młodych osób preferuje sms-y i e-maile, które docierają do odbiorcy dużo szybciej.

Ź - jak źródła, z których korzystałam przy układaniu niniejszego alfabetu:
- "Słownik wyrazów obcych" - PWN, Warszawa 1980.
- "Leksykon sztuki kulinarne" M.E. Halbański - Warta, Warszawa 1987.
- ustne przekazy i tradycje rodzinne

Iza Ryłko
Obcasy.pl